Zahid Xəlil — «Zeynalabdin»
Hekayə; H.Z.Tağıyevin xeyriyyəçiliyi və maarifçiliyi.
Zahid Xəlil (Zahid Abdulla oğlu Xəlilov) 1942-ci il martın 20-də Yevlax şəhərində anadan olmuş müasir Azərbaycan yazıçısı, şairi və pedaqoqudur. O, filologiya elmləri doktoru, professor və 1977-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür; 1982-ci ildə «Kölələr» və «Limonad içməyim» hekayələrinə görə «Zolotoy telyonok» mükafatına, 2002-ci ildə isə «Qızıl qələm» mükafatına layiq görülüb. Zahid Xəlil, ilk növbədə, uşaqlar üçün yazdığı hekayə, nağıl və povestlərlə tanınır. «Zeynalabdin» hekayəsi onun bu janrda yazdığı əsərlərindən biridir və VI sinif ədəbiyyat proqramında «Bədii əsərlərdə nəqletmə» fəslində öyrənilir. Hekayənin əsas obrazı XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlində yaşamış real tarixi şəxsiyyət — Hacı Zeynalabdin Tağıyevdir. Tağıyev yoxsul bir ailədən çıxmış, zəhmətlə işə başlamış, sonra Bibiheybətdə neft mədənləri açdıraraq böyük sərvət qazanmışdır. Lakin o, qazandığı sərvəti yalnız özü üçün deyil, xalqının maarifləndirilməsi və inkişafı üçün sərf etmişdir: 1901-ci ildə Bakıda müsəlman qızları üçün ilk məktəbi açmış, Şollar su kəmərinin çəkilməsinə maddi dəstək göstərmiş, teatrın tikilməsi və digər xeyriyyə işlərinin maliyyələşdirilməsində iştirak etmişdir. Beləliklə, hekayə timsalında şagirdlər həm nəqletmənin ünsürlərini (obraz, zaman-məkan, problem, problemin həlli, süjet, mövzu) müəyyənləşdirməyi, həm də xeyriyyəçilik və maarifçilik kimi dəyərləri dərk etməyi öyrənirlər.
Məsələn: hekayədə Zeynalabdinin yoxsulluqdan sərvətə, sərvətdən isə xalqına xidmətə gedən yolu bir hadisələr zənciri kimi təqdim olunur.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Zahid Xəlil (1942, Yevlax) | «Zeynalabdin» | Hekayə | Xeyriyyəçilik və maarifçilik — Hacı Zeynalabdin Tağıyevin yoxsulluqdan sərvətə, sərvətdən xalqına xidmətə gedən yolu |
Zahid Xəlil müasir Azərbaycan yazıçısıdır; əsər VI sinif «Bədii əsərlərdə nəqletmə» fəslində öyrənilir.
| İl | Hadisə |
|---|---|
| 1873 | Bibiheybətdə torpaq sahəsi alıb neft axtarışına başlayıb |
| 1878 | Neft quyularından birindən fontan vurub, sərvətə çatıb |
| 1901 | Bakıda müsəlman qızları üçün ilk məktəbi açıb |
| XX əsrin əvvəli | Şollar su kəmərinin çəkilməsinə maddi dəstək göstərib |
Bu tarixlər hekayənin əsaslandığı real tarixi şəxsiyyətin (Tağıyevin) həyatına aiddir; hekayənin bədii mətnində detallar eyni ardıcıllıqla verilməyə bilər.
| Ünsür | İzahı |
|---|---|
| Obraz | Hacı Zeynalabdin Tağıyev — yoxsulluqdan sərvətə çatmış xeyriyyəçi-milyonçu |
| Zaman və məkan | XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəli, Bakı və Bibiheybət |
| Problem | Qazanılan sərvətin xalqın xeyrinə necə istifadə ediləcəyi |
| Problemin həlli | Sərvətin qız məktəbi, su kəməri kimi xeyriyyə işlərinə yönəldilməsi |
| Süjet | Yoxsulluqdan sərvətə, sərvətdən xalqa xidmətə gedən hadisələr zənciri |
| Mövzu | Xeyriyyəçilik və maarifçilik |
«Zeynalabdin» təhlil edilərkən bu altı ünsür ardıcıl müəyyənləşdirilir.
- 1Addım 1 — Obrazı müəyyənləşdir: Hekayədəki əsas obrazın kim olduğunu (Hacı Zeynalabdin Tağıyev) və onun ümumi xarakterini müəyyənləşdir.
- 2Addım 2 — Zaman və məkanı müəyyənləşdir: Hadisələrin XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlində, Bakı və Bibiheybətdə cərəyan etdiyini qeyd et.
- 3Addım 3 — Problemi aşkar et: Qazanılan sərvətin xalqın xeyrinə necə yönəldiləcəyi məsələsini problem kimi müəyyənləşdir.
- 4Addım 4 — Problemin həllini və mövzunu ümumiləşdir: Sərvətin qız məktəbi kimi xeyriyyə işlərinə yönəldilməsini problemin həlli, xeyriyyəçilik və maarifçiliyi isə əsərin mövzusu kimi ümumiləşdir.
- 1Addım 1 — Sərvətin mənbəyini müəyyənləşdir: Tağıyevin sərvətinin Bibiheybətdəki neft mədənlərindən gəldiyini qeyd et.
- 2Addım 2 — Xeyriyyə işlərini sadala: Onun bilinən xeyriyyə işlərini — qız məktəbi, Şollar su kəməri, teatr kimi — sadala.
- 3Addım 3 — Əhəmiyyətini izah et: Bu işlərin öz dövründə maarifçilik və qadın təhsili baxımından nə üçün əhəmiyyətli olduğunu izah et.
- 4Addım 4 — Ümumiləşdir: Tağıyevin timsalında zəhmətlə qazanılan sərvətin xalqa necə xidmət edə biləcəyini bir cümlə ilə ümumiləşdir.
Nəqletmə hadisələrin ardıcıl, səbəb-nəticə əlaqəli inkişafını əks etdirir — əsəri təhlil edərkən əvvəlcə obraz, sonra zaman-məkan, problem, problemin həlli və mövzunu ardıcıl müəyyənləşdir.
Şagirdlər tez-tez «Zeynalabdin»i uydurma, xəyali bir obraz hesab edirlər — halbuki hekayənin əsas qəhrəmanı real tarixi şəxsiyyət, neft milyonçusu və xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyevdir.
Zahid Xəlil müasir dövrdə yaşayan yazıçıdır; onun həyat illərini göstərərkən vəfat ili əlavə etmək (məsələn, «1942–2015») səhvdir — yalnız doğum ili (1942) qeyd olunmalıdır.
Tağıyevin sərvətini yalnız özü üçün topladığını düşünmək səhvdir — hekayənin əsas mövzusu məhz onun sərvətini xalqın maarifləndirilməsinə (məsələn, qız məktəbinə) həsr etməsidir.
Qaydalar
- 1«Zeynalabdin» hekayəsinin müəllifi Zahid Xəlildir (1942-ci ildə Yevlaxda anadan olub, müasir Azərbaycan yazıçısıdır).
- 2Hekayənin əsas obrazı real tarixi şəxsiyyət Hacı Zeynalabdin Tağıyevdir — yoxsulluqdan sərvətə çatmış xeyriyyəçi-milyonçudur.
- 3Tağıyev Bibiheybətdə neft mədənləri açdıraraq varlanmış və sərvətini xalqının maarifləndirilməsinə həsr etmişdir.
- 4Tağıyevin ən mühüm xeyriyyə işlərindən biri 1901-ci ildə Bakıda açdığı ilk müsəlman qız məktəbidir.
- 5Əsər hekayə janrındadır və VI sinif ədəbiyyat proqramında «Bədii əsərlərdə nəqletmə» fəslinə daxildir; təhlil zamanı obraz, zaman-məkan, problem, süjet və mövzu ünsürləri müəyyənləşdirilir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir