Aşıq Ələsgər — «Gərəkdi»
Rədifli qoşma; insanda olmalı mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlər.
Aşıq Ələsgər (1821–1926) Azərbaycan aşıq sənətinin ən böyük simalarından biridir. O, Göyçə mahalının Ağkilsə kəndində anadan olmuş, bir müddət usta Aşıq Alının yanında sənət sirlərini öyrənmiş və 105 yaşa yaxın ömür sürərək yaradıcılığını son illərinədək davam etdirmişdir. Onun zəngin irsində qoşma, gəraylı, təcnis, divani, müxəmməs kimi klassik aşıq şeiri janrlarının nümunələri toplanmışdır; başlıca mövzuları vətən, məhəbbət, təbiət, insanlıq və ədalətdir.
«Gərəkdi» Aşıq Ələsgərin rədifli qoşmalarından biridir. Əsərin bəndlərinin sonunda təkrarlanan «gərəkdi» sözü — rədif — şeirə məzmun və ritmik bütövlük verir. Şair əsərdə insanda, xüsusən kamil olmaq istəyən adamda, olmalı mənəvi-əxlaqi keyfiyyətləri sadalayır: kamal (mənəvi-əqli mükəmməllik), mərifət (bilik və mədəni səviyyə), doğruluq, təmizlik və xalqa xeyirli olmaq. Beləliklə, əsər öyüd-nəsihət xarakterli, tərbiyəvi məzmunlu bir qoşmadır.
Qoşma aşıq şeirinin ən geniş yayılmış formasıdır: heca vəzninin 11 hecalıq növü ilə yazılır, adətən üç-beş bənddən (dördlükdən) ibarət olur və özünəməxsus qafiyə sisteminə malikdir. Bu janr şifahi xalq ədəbiyyatı ilə aşıq sənətkarının fərdi yaradıcılığı arasında körpü rolunu oynayır.
«Gərəkdi» 6-cı sinif ədəbiyyat proqramında aşıq poeziyasının nümunəsi kimi öyrənilir ki, şagirdlər həm bu şeir növünün formal xüsusiyyətlərini, həm də əsərdəki əxlaqi-tərbiyəvi ideyanı mənimsəsinlər. Məsələn: əsərdə hər bənd, sanki, kamil insan üçün bir şərt qoyur — kamal, mərifət, doğruluq və təmizlik olmadan həqiqi kamilliyə çatmaq mümkün deyil.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Aşıq Ələsgər (1821–1926) | «Gərəkdi» | Rədifli qoşma | İnsanda olmalı mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlər |
Əsər haqqında əsas məlumatlar.
| Əlamət | Qoşma | Gəraylı |
|---|---|---|
| Heca sayı | 11 hecalı | 8 hecalı |
| Bənd sayı | Adətən 3–5 bənd (dördlük) | Adətən 3–5 bənd (dördlük) |
| Mənsub olduğu ənənə | Aşıq şeiri | Aşıq şeiri |
Hər iki janr aşıq şeirinə aiddir, əsas fərq heca sayındadır.
| Keyfiyyət | Mənası |
|---|---|
| Kamal | Mənəvi-əqli mükəmməllik |
| Mərifət | Bilik, tərbiyə, mədəni səviyyə |
| Doğruluq | Həqiqətə sadiqlik |
| Təmizlik | Mənəvi paklıq |
Əsərdə sadalanan başlıca əxlaqi keyfiyyətlər.
- 1Addım 1 — Müəllifi müəyyənləşdir: Əsərin adı bəlli sənətkarı — Aşıq Ələsgəri (1821–1926) — göstərir, bu da onu anonim folklordan fərqləndirir.
- 2Addım 2 — Vəzni müəyyənləşdir: Misralardakı heca sayını sanla; 11 hecalıq ölçü əsəri qoşma janrına aid edir.
- 3Addım 3 — Rədifi tap: Bəndlərin sonunda təkrarlanan «gərəkdi» sözünü müəyyənləşdir və onun məzmunu necə birləşdirdiyinə diqqət et.
- 4Addım 4 — Mövzunu ümumiləşdir: Sadalanan keyfiyyətləri (kamal, mərifət, doğruluq, təmizlik) qruplaşdıraraq əsərin öyüd-nəsihət ideyasını formalaşdır.
- 1Addım 1 — Heca sayını hesabla: Misradakı heca sayı 11-dirsə, qoşma; 8-dirsə, gəraylı ehtimalı yüksəkdir.
- 2Addım 2 — Bənd sayına bax: Hər iki janrda adətən üç-beş bənd olur, bu əlamət tək başına ayırd edici deyil.
- 3Addım 3 — Rədif və qafiyəyə diqqət et: Rədifin olub-olmaması və qafiyə sxemi janrın dəqiqləşdirilməsinə kömək edir.
«Gərəkdi»nin əsas ideyası — insanın kamil, mərifətli, doğru və təmiz olması zərurətidir; bu, əsərin rədifində — «gərəkdi» sözündə — əks olunur.
Şagirdlər tez-tez Aşıq Ələsgəri anonim xalq yaradıcılığının nümayəndəsi hesab edirlər, halbuki onun adı və həyatı dəqiq məlumdur — bu, aşıq (sənətkar) yaradıcılığıdır.
Əsərin dəqiq bənd və misra mətnini əzbərləmədən sitat kimi göstərməkdən çəkinin; dərslikdəki orijinal mətnə istinad edin.
Qoşma ilə gəraylını qarışdırmayın: fərq heca sayındadır (11 və 8 heca), mövzuda deyil.
Qaydalar
- 1Aşıq Ələsgər 1821-ci ildə Göyçə mahalının Ağkilsə kəndində anadan olmuş, 1926-cı ildə vəfat etmişdir.
- 2«Gərəkdi» Aşıq Ələsgərin qələmə aldığı rədifli qoşmadır.
- 3Şeirin hər bəndinin sonunda təkrarlanan «gərəkdi» sözü onun rədifidir.
- 4Əsərdə insanda olmalı mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlər — kamal, mərifət, doğruluq, təmizlik — tərənnüm olunur.
- 5Qoşma heca vəzninin 11 hecalıq formasıdır və adətən üç-beş bənddən (dördlükdən) ibarətdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir