Nizami Gəncəvi — «Ovçu ilə itin və tülkünün hekayəti»
Mənzum hekayət (təmsil); sədaqət və səbrin qələbəsi.
Nizami Gəncəvi (1141–1209) Azərbaycan klassik ədəbiyyatının dünya şöhrətli şairidir; XII əsrdə Gəncə şəhərində yaşamış, əsərlərini fars dilində yazmışdır. «Ovçu ilə itin və tülkünün hekayəti» onun «Xəmsə» (Beşlik) külliyyatının ilk poeması olan «Sirlər xəzinəsi»ndəki hekayətlərdən biridir; bu didaktik məsnəvi 1174–1175-ci illərdə qələmə alınmışdır. Janr baxımından əsər mənzum hekayətdir — şeir dilində yazılmış, lakin aydın hadisə xətti olan nəqletmə əsəri; heyvan surətlərindən (it, tülkü) istifadə olunduğu üçün ona təmsil xüsusiyyətləri də xasdır. Hekayənin mərkəzində sadiq, igid bir it saxlayan ovçu dayanır. İt ölür; ovçu dərin kədərlənsə də, itin sədaqətindən aldığı ruhla ümidsizliyə qapılmır. Bu zaman hiyləgər tülkü peyda olur və itin öldüyünü qabardan məkrli sözləri ilə ovçunu ruhdan salmağa, inamını sarsıtmağa çalışır. Ovçu isə dözümünü itirmir; itin sədaqəti və ovçunun səbri sayəsində tülkünün hiyləsi boşa çıxır. Əsərin əsas ideyası SƏDAQƏT, SƏBİR və İNAM anlayışlarının tərənnümüdür: sadiq və dözümlü olanlar nəticədə haqlı çıxır, hiylə və məkr isə məğlub olur. Bədii dildə heyvanların insan xislətini — sədaqəti, hiyləgərliyi — daşıması (şəxsləndirmə) əsas təsvir vasitəsidir. Əsər sinifdənxaric oxu proqramında əxlaqi-didaktik məzmununa görə öyrənilir və Nizaminin digər hekayətindən — «Yaralı bir uşağın dastanı»ndan (mövzusu ağıl və fərasətdir) — fərqli, ayrı bir hekayətdir.
Məsələn: əsərdə itin sədaqəti və ovçunun səbri qəhrəmanları sınaqdan uğurla çıxarır, tülkünün hiyləsi isə axırda boşa çıxır.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Nizami Gəncəvi (1141–1209) | «Ovçu ilə itin və tülkünün hekayəti» | Mənzum hekayət (təmsil xüsusiyyətli) | Sədaqət və səbrin qələbəsi |
Əsər Nizaminin «Sirlər xəzinəsi» poemasındandır (Xəmsə'nin ilk hissəsi).
| Personaj | Əsas xüsusiyyəti | Hekayədəki rolu |
|---|---|---|
| Ovçu | Sədaqətli, səbirli | İtini itirdikdə kədərlənən, lakin inamla səbr edən qəhrəman |
| İt | Sadiq, igid | Sədaqətin təcəssümü; ölümündən sonra da onun sadiqliyi ovçuya dözüm verir |
| Tülkü | Hiyləgər, məkrli | Ovçunun inamını sarsıtmağa çalışan əks-obraz |
Şəxsləndirmə üsulu ilə heyvanlara insan xislətləri verilmişdir.
| Poema | Mövzusu |
|---|---|
| Sirlər xəzinəsi | Didaktik-əxlaqi hekayələr toplusu |
| Xosrov və Şirin | Məhəbbət dastanı |
| Leyli və Məcnun | Məhəbbət dastanı |
«Ovçu ilə itin və tülkünün hekayəti» «Sirlər xəzinəsi»ndəki hekayətlərdən biridir.
- 1Addım 1 — Əsəri tanı: Müəllif Nizami Gəncəvidir (1141–1209); əsər onun «Sirlər xəzinəsi» poemasındandır, bu poema isə «Xəmsə»yə daxildir.
- 2Addım 2 — Janrını müəyyənləşdir: Əsər şeir dilində yazılmış, aydın hadisə xətti olan mənzum hekayətdir; heyvan surətlərinə görə təmsil xüsusiyyətləri də daşıyır.
- 3Addım 3 — Personajları və rolunu göstər: Ovçu sədaqət və səbri, it sədaqəti, tülkü isə hiyləni təmsil edir; tülkü ovçunun inamını sınağa çəkən əks-obrazdır.
- 4Addım 4 — Əsas ideyanı formalaşdır: Hekayənin sonunda itin sədaqəti və ovçunun səbri qalib gəlir, tülkünün hiyləsi boşa çıxır — deməli sədaqət və səbir hiylə üzərində qələbə çalır.
- 1Addım 1 — Heyvan personajlarını tap: Mətndə iki heyvan surəti var: it və tülkü.
- 2Addım 2 — Onlara verilən insan xüsusiyyətlərini müəyyənləşdir: İtə sədaqət və igidlik, tülküyə isə hiylə və məkr kimi insan xislətləri verilib.
- 3Addım 3 — Üsulun adını müəyyən et: Heyvanlara insan xüsusiyyəti vermə üsulu şəxsləndirmə adlanır.
- 4Addım 4 — Nəticə çıxar: Şəxsləndirmə sayəsində əsərin sədaqət-hiylə ziddiyyəti və əxlaqi mesajı daha canlı və təsirli çatdırılır.
Əsərin əsas ideyası budur: sədaqət və səbir nəticədə haqq qazanır, hiylə isə məğlub olur — bunu yadda saxla.
Şagirdlər tez-tez bu əsəri «nağıl» adlandırırlar; əslində onun bəlli müəllifi (Nizami Gəncəvi) olduğu üçün mənzum hekayət/təmsildir, anonim xalq nağılı deyil.
Bu hekayəni Nizaminin eyni poemadakı digər hekayəti «Yaralı bir uşağın dastanı» ilə qarışdırmayın — hər ikisi «Sirlər xəzinəsi»ndədir, lakin mövzuları fərqlidir (sədaqət-səbir və ağıl-fərasət).
Nizami Gəncəvi əsərlərini fars dilində yazmışdır; bunu səhvən Azərbaycan (türk) dilində yazdığı ilə qarışdırmayın.
Qaydalar
- 1«Ovçu ilə itin və tülkünün hekayəti» əsərinin müəllifi Nizami Gəncəvidir (1141–1209).
- 2Əsər Nizaminin «Sirlər xəzinəsi» poemasındandır — bu, onun «Xəmsə»sinə daxil olan ilk əsərdir.
- 3Janr baxımından əsər mənzum hekayətdir; heyvan surətlərindən istifadəsinə görə təmsil xüsusiyyətləri də daşıyır.
- 4Əsərin əsas mövzusu sədaqət və səbirdir: it ölür, lakin onun sədaqətinin verdiyi dözümlə ovçu tülkünün hiyləli, ruhdan salıcı sözlərinə uymur.
- 5Bu hekayət Nizaminin «Yaralı bir uşağın dastanı» əsərindən fərqlidir — hər ikisi «Sirlər xəzinəsi»ndəndir, lakin mövzuları müxtəlifdir (biri sədaqət-səbir, digəri ağıl-fərasət).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir