Düz və tərs mütənasiblik; miqyas
Düz/tərs mütənasib kəmiyyətlər; xəritə miqyası.
İki kəmiyyət düz mütənasibdirsə, biri neçə dəfə artarsa digəri də eyni dəfə artar; biri neçə dəfə azalarsa digəri də eyni dəfə azalar. Nisbətləri bərabərdir: a₁/a₂ = b₁/b₂. Tərs mütənasiblikdə isə biri artanda digəri eyni dəfə azalır; hasillər bərabərdir: a₁ · b₁ = a₂ · b₂. Düz mütənasiblik nümunəsi: sürət sabitdir, yol artdıqca vaxt artar. Tərs mütənasiblik nümunəsi: iş sabitdir, işçi sayı artdıqca hər işçiyə düşən vaxt azalar. Miqyas xəritədəki məsafənin həqiqi məsafəyə nisbətidir; m = d_xəritə / d_həqiqi. Miqyas 1 : 50 000 o deməkdir ki, xəritədəki 1 sm həqiqi həyatda 50 000 sm = 500 m-ə uyğundur. Bilinməyəni tapmaq üçün düz mütənasiblikdə tənasübün əsas xassəsindən — xarici həddlərin hasili daxili həddlərin hasilinə bərabərdir — istifadə edirik.
Məsələn: miqyası 1 : 200 000 olan xəritədə iki şəhər arasındakı məsafə 3 sm-dirsə, həqiqi məsafə 3 × 200 000 = 600 000 sm = 6 km-dir.
Qaydalar
- 1Düz mütənasiblikdə a₁/a₂ = b₁/b₂: biri artanda digəri eyni nisbətdə artar.
- 2Tərs mütənasiblikdə a₁ · b₁ = a₂ · b₂: biri artanda digəri eyni nisbətdə azalar.
- 3Bilinməyəni tapmaq üçün tənasübün əsas xassəsini tətbiq et: xarici həddlərin hasili = daxili həddlərin hasili.
- 4Miqyas = xəritədəki məsafə ÷ həqiqi məsafə; vahidlər eyni olmalıdır.
- 5Həqiqi məsafəni tapmaq üçün xəritə məsafəsini miqyasın məxrəcinə vur: d_həqiqi = d_xəritə × M (miqyasın məxrəci).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir