m6-8.2· Fəsil 8: Ölçmələr. Sahə. Həcm· ~25 dəq

Dairə, sektor, seqment; dairənin sahəsi

Dairə, sektor və sahəsi

Çevrə mərkəzdən bərabər (rr) məsafədə olan bütün nöqtələrin əmələ gətirdiyi qapalı əyri xətdir; onun yalnız uzunluğu var: C=2πrC=2\pi r, sahəsi yoxdur. Dairə isə çevrə ilə hüdudlanan (daxili hissəsi ilə birlikdə) müstəvi fiqurudur və sahəyə malikdir: S=πr2S=\pi r^{2}, burada π3,14\pi\approx3{,}14. Məsələn, r=10r=10 sm olduqda S=3,14102=3,14100=314S=3{,}14\cdot10^{2}=3{,}14\cdot100=314 sm², r=5r=5 sm olduqda isə S=3,1452=3,1425=78,5S=3{,}14\cdot5^{2}=3{,}14\cdot25=78{,}5 sm². DİQQƏT: düsturda RADİUS iştirak edir, diametr yox — diametr verilibsə, əvvəlcə r=d:2r=d:2 tapılmalıdır (məsələn, d=20d=20 sm olduqda r=10r=10 sm və S=314S=314 sm², heç vaxt π202\pi\cdot20^{2} yazma).

Dairənin iki hissəsi fərqləndirilir. Sektor — dairənin iki radiusu və onların arasındakı qövslə əhatələnmiş hissəsidir (dairəvi piroqun bir dilimi kimi); sahəsi mərkəzi bucağın 360360^\circ-yə olan nisbəti ilə tapılır: Ssektor=n360πr2S_{sektor}=\dfrac{n}{360}\cdot\pi r^{2}. Məsələn, r=10r=10 sm, n=90n=90^\circ olan (dairənin dörddə biri olan) sektorun sahəsi Ssektor=90360314=78,5S_{sektor}=\dfrac{90}{360}\cdot314=78{,}5 sm²-dir. Seqment isə dairənin bir vətəri (xordal, mərkəzdən keçməyən düz parça) və onun kəsdiyi qövslə əhatələnmiş hissəsidir. Çevrə ilə dairəni heç vaxt qarışdırma: çevrə — xətt (uzunluq), dairə — fiqur (sahə).

Qrafiklər

Dairədə sektor və seqment; dairənin sahəsi S = πr²
Dairədə sektor və seqment; dairənin sahəsi S = πr²

Əsas terminlər

ÇevrəMərkəzdən bərabər (rr) məsafədə yerləşən nöqtələrin əmələ gətirdiyi qapalı əyri xətt; uzunluğu C=2πrC=2\pi r-dir, sahəsi yoxdur.
DairəÇevrə ilə hüdudlanan (daxili hissəsi ilə birlikdə) müstəvi fiquru; sahəsi S=πr2S=\pi r^{2}-dir.
SektorDairənin iki radiusu və onların arasındakı qövslə əhatələnmiş hissəsi; sahəsi Ssektor=n360πr2S_{sektor}=\dfrac{n}{360}\cdot\pi r^{2}.
SeqmentDairənin bir vətəri (xordal) və onun kəsdiyi qövslə əhatələnmiş hissəsi.
Radius (rr)Dairənin mərkəzini çevrə üzərindəki istənilən nöqtə ilə birləşdirən parça.
Diametr (dd)Çevrə üzərindəki iki nöqtəni mərkəzdən keçməklə birləşdirən parça; d=2rd=2r.
Dairə ilə bağlı əsas düsturlar (r=10r=10 sm üçün)
KəmiyyətDüsturNəticə
Çevrənin uzunluğuC=2πrC=2\pi r62,862{,}8 sm
Dairənin sahəsiS=πr2S=\pi r^{2}314314 sm²
Sektorun sahəsi (n=90n=90^\circ)Ssektor=n360πr2S_{sektor}=\dfrac{n}{360}\cdot\pi r^{2}78,578{,}5 sm²
Dairənin hissələri
TerminSərhədiSahəsi var?
ÇevrəƏyri xətt (özü sərhəddir)Xeyr — yalnız uzunluğu var
DairəÇevrəBəli — S=πr2S=\pi r^{2}
Sektorİki radius + qövsBəli — Ssektor=n360πr2S_{sektor}=\dfrac{n}{360}\cdot\pi r^{2}
SeqmentVətər + qövsBəli (bu mövzuda düsturu öyrənilmir)
Bağın sahəsinin hesablanması
  1. 1Şərt: Dairəvi bağın diametri d=14d=14 m-dir. Bağın sahəsini tapın (π3,14\pi\approx3{,}14).
  2. 2Həll: 1) Radiusu tapırıq: r=d:2=14:2=7r=d:2=14:2=7 m. 2) Sahəni tapırıq: S=πr2=3,1472=3,1449=153,86S=\pi r^{2}=3{,}14\cdot7^{2}=3{,}14\cdot49=153{,}86 m².
Sektorun sahəsinin hesablanması
  1. 1Şərt: Radiusu r=9r=9 sm olan dairənin mərkəzi bucağı 120120^\circ olan sektorunun sahəsini tapın (π3,14\pi\approx3{,}14).
  2. 2Həll: 1) Tam dairənin sahəsi: S=πr2=3,1492=3,1481=254,34S=\pi r^{2}=3{,}14\cdot9^{2}=3{,}14\cdot81=254{,}34 sm². 2) Sektorun sahəsi: Ssektor=120360254,34=13254,34=84,78S_{sektor}=\dfrac{120}{360}\cdot254{,}34=\dfrac{1}{3}\cdot254{,}34=84{,}78 sm².
💡Qeyd

Çevrə – xətdir (uzunluq ölçülür), dairə – fiqurdur (sahə ölçülür). Bu iki termini heç vaxt qarışdırma!

⚠️Diqqət

Sahə düsturunda (S=πr2S=\pi r^{2}) HƏMİŞƏ radius iştirak edir, diametr yox. Diametr verilibsə, əvvəlcə r=d:2r=d:2 tap.

🚫Tez-tez səhv

Ən çox rast gəlinən səhv: diametri radius kimi qəbul edib birbaşa kvadratlaşdırmaq (məsələn d=20d=20 üçün π202=1256\pi\cdot20^{2}=1256 yazmaq). Düzgün yol: əvvəlcə r=20:2=10r=20:2=10, sonra S=π102=314S=\pi\cdot10^{2}=314.

💡Qeyd

Sektorun sahəsini tapmaq üçün əvvəlcə TAM dairənin sahəsini hesabla, sonra onu n360\dfrac{n}{360} nisbətinə vur — nn mərkəzi bucağın dərəcə ölçüsüdür.

Qaydalar

  1. 1Çevrə — sərhəd əyri xətti, uzunluğu C=2πrC=2\pi r; dairə — bu xətlə hüdudlanan sahə, S=πr2S=\pi r^{2}.
  2. 2Sektor = iki radius + qövs; sahəsi Ssektor=n360πr2S_{sektor}=\dfrac{n}{360}\cdot\pi r^{2} (nn — mərkəzi bucaq, dərəcə ilə).
  3. 3Seqment = vətər (xordal) + qövs — mərkəzdən keçməyən düz kəsiklə ayrılan hissə.
  4. 4Həmişə π3,14\pi\approx3{,}14 istifadə et; diametr verilibsə, əvvəlcə r=d:2r=d:2 tap, SONRA düsturu tətbiq et.
  5. 5180180^\circ-lik sektor tam dairənin yarısına, 9090^\circ-lik sektor isə dörddə birinə bərabər sahəyə malikdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir