phys6-3.3· III Bölmə: Maddənin quruluşu· ~15 dəq

Maddənin ölçülə bilən xassələri: həcm və onun ölçülməsi

Həcm anlayışı, ölçü vahidləri (m³, L, sm³, ml), düzgün və düzgünsüz formalı cisimlərin həcminin tapılması üsulları, həcm ölçü cihazları.

HƏCM — cismin fəzada TUTDUĞU YERDİR; maddənin ölçülə bilən əsas xassələrindən biridir. Hər bir cisim, istər bərk, istər maye, istərsə də qaz halında olsun, müəyyən həcmə malikdir. BS-də (Beynəlxalq Vahidlər Sistemində) həcm vahidi KUB METR (m³)-dır — bu, kənarı 1 m olan kubun həcmidir. Praktikada daha çox istifadə olunan vahidlər: LİTR (L) — mayelər üçün əsas vahiddir. 1 L = 1 dm³ = 1000 sm³ = 1000 ml. Yəni 1 litrlik qabın həcmi 1 kub desimetrə bərabərdir. KUB SANTİMETR (sm³) — kiçik həcmlər üçün istifadə olunur; 1 sm³ = 1 ml. Bu o deməkdir ki, 1 millilitr maye 1 sm³ həcm tutur. Vahidlər arasında əsas əlaqələr: 1 m³ = 1000 dm³ = 1000 L = 1 000 000 sm³. Həcmi ölçmək üçün iki əsas üsul var: (1) DÜZGÜN FORMALI cisimlərin həcmi riyazi düsturlarla hesablanır.

📌Nümunə

Məsələn, düzbucaqlı paralelepiped (məsələn, qutu, kərpic) üçün V = uzunluq × en × hündürlük. Kub üçün V = a³ (a kənar uzunluğudur). (2) DÜZGÜNSÜZ FORMALI cisimlərin (məsələn, daş, açar, heykəlcik) həcmi isə MAYEYƏ SALMA ÜSULU ilə ölçülür. Bu üsulun mahiyyəti: ölçü silindrinə (menzurkaya) müəyyən qədər su tökülür, ilkin suyun həcmi (V₁) qeyd olunur; sonra ölçüləcək cisim ehtiyatla suya salınır, suyun səviyyəsi qalxır, yeni həcm (V₂) qeyd olunur; cismin həcmi V = V₂ − V₁ kimi hesablanır. Bu üsul Arximed prinsipinə əsaslanır: mayeyə salınan cisim öz həcmi qədər mayeni sıxışdırıb çıxarır. Cisim TAMAMİLƏ suya batmalıdır (üzən cisimlərin həcmi bu üsulla ölçülə bilməz). HƏCM ÖLÇÜ CİHAZLARI: ölçü silindri (menzurka) — müxtəlif tutumlu (50 ml, 100 ml, 250 ml, 500 ml) silindrik qab, üzərində bölgülər var, mayelərin həcmini dəqiq ölçmək üçündür; ölçü qabı (ölçü stəkanı) — mətbəxdə və laboratoriyada istifadə olunur; pipetka — kiçik həcmli mayeləri dəqiq götürmək üçün. Ümumi səhvlər: (1) Həcmi kütlə ilə qarışdırmaq — həcm cismin tutduğu fəza, kütlə isə maddə miqdarıdır. (2) 1 L = 1 m³ olduğunu düşünmək — bu yanlışdır! 1 L = 1 dm³-dür; 1 m³ = 1000 L. (3) Düzgünsüz cisim üçün də həcmi düsturla hesablamağa çalışmaq — düzgünsüz cisimlər üçün yalnız mayeyə salma üsulu işləyir.

Qaydalar

  1. 1Həcm — cismin fəzada tutduğu yerdir; maddənin ölçülə bilən əsas xassələrindən biridir.
  2. 2BS-də həcm vahidi kub metr (m³)-dır — kənarı 1 m olan kubun həcmi.
  3. 31 litr (L) = 1 dm³ = 1000 sm³ = 1000 ml. 1 L ≠ 1 m³!
  4. 41 sm³ = 1 ml — kub santimetr və millilitr eyni həcmə bərabərdir.
  5. 51 m³ = 1000 dm³ = 1000 L = 1 000 000 sm³.
  6. 6Düzgün formalı cisimlərin həcmi riyazi düsturlarla hesablanır: düzbucaqlı paralelepiped üçün V = uzunluq × en × hündürlük.
  7. 7Düzgünsüz formalı cisimlərin həcmi mayeyə salma üsulu ilə ölçülür: V = V₂ − V₁ (suyun son həcmi − suyun ilkin həcmi).
  8. 8Mayeyə salma üsulunda cisim tamamilə suya batmalıdır; üzən cisimlərin həcmi bu üsulla ölçülə bilməz.
  9. 9Həcm ölçü cihazları: ölçü silindri (menzurka), ölçü qabı (ölçü stəkanı), pipetka.
  10. 10Həcm ilə kütlə fərqli kəmiyyətlərdir: həcm tutulan fəzanı, kütlə maddə miqdarını göstərir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq