Kütlə və onun ölçülməsi
Kütlə anlayışı, BS vahidi (kq), törəmə vahidlər (t, q, mq), tərəzi növləri (qollu, yaylı, elektron), kütlənin sabitliyi, kütlə ilə çəki fərqi.
KÜTLƏ — maddənin miqdarını xarakterizə edən fiziki kəmiyyətdir. Hər bir cisim müəyyən kütləyə malikdir; kütlə nə qədər böyükdürsə, cisimdəki maddə miqdarı da bir o qədər çoxdur. KÜTLƏ HƏM DƏ CİSMİN ƏTALƏT ÖLÇÜSÜDÜR. Ətalət — cismin sürətini saxlamağa çalışması, yəni sürət dəyişməsinə müqavimət göstərməsidir. Kütləsi böyük olan cismin sürətini dəyişmək (hərəkətə gətirmək, saxlamaq, sürətini artırmaq) daha çətindir.
Məsələn, yüklü yük maşınını itələmək boş əl arabasını itələməkdən daha çətindir — çünki yük maşınının kütləsi böyük, yəni ətaləti böyükdür. KÜTLƏ SABİTDİR — Yerdə, Ayda, kosmosda dəyişməz. Bu, kütlənin ən vacib xassələrindən biridir. Kütlə cismin harada olmasından asılı olmayaraq eyni qalır. Çəki isə fərqlidir — çəki cazibə qüvvəsindən asılıdır və Yerdə başqa, Ayda başqadır. Ayda cazibə qüvvəsi Yerdəkindən təxminən 6 dəfə az olduğu üçün cismin çəkisi 6 dəfə az olar, lakin kütləsi dəyişməz! Bu fərqi anlamaq çox vacibdir. BS-də (Beynəlxalq Vahidlər Sistemində) kütlənin əsas vahidi KİLOQRAM (kq)-dır. 1 kq — xüsusi etalon (nümunə) silindrin kütləsinə bərabərdir. TÖRƏMƏ VAHİDLƏR: Ton (t) — böyük kütlələr üçün: 1 t = 1000 kq (məsələn, yük maşınının kütləsi). Qram (q) — kiçik kütlələr üçün: 1 q = 0.001 kq, yəni 1 kq = 1000 q. Milliqram (mq) — çox kiçik kütlələr üçün: 1 mq = 0.001 q, yəni 1 q = 1000 mq. Məsələn, bir dərman həbinin tərkibindəki aktiv maddənin kütləsi milliqramlarla ifadə olunur. KÜTLƏ ÖLÇÜ CİHAZI — TƏRƏZİDİR. Tərəzinin bir neçə növü var: (1) Qollu tərəzi (laboratoriya tərəzisi) — ən dəqiq kütlə ölçmə cihazıdır, tarazlıq prinsipi ilə işləyir. Sol gözə ölçüləcək cisim, sağ gözə isə kütlə daşları (qayalar) qoyulur. Tərəzinin qolları tarazlığa gəldikdə, cismin kütləsi kütlə daşlarının cəminə bərabər olur. Qollu tərəzi harada olursa olsun (Yerdə, Ayda) düzgün kütlə göstərir, çünki həm cisim, həm də kütlə daşları eyni cazibə şəraitində olur. (2) Yaylı tərəzi (qantar) — yayın deformasiyası (uzanması) prinsipi ilə işləyir. Praktikada əlverişlidir, lakin onun göstəricisi cazibə qüvvəsindən asılı olduğu üçün Ayda fərqli nəticə göstərər. (3) Elektron tərəzi — rəqəmli göstəriciyə malik müasir tərəzidir, sürətli və dəqiq nəticə verir. Tərəzi ilə ölçmə zamanı TARLANMA (boş qabın kütləsinin nəzərə alınması) vacibdir. Əgər cisim qabın içində ölçülürsə, əvvəlcə boş qabın kütləsi ölçülməli (və ya tərəzi sıfırlanmalı), sonra qab cisimlə birlikdə ölçülməlidir. Xalis kütlə = ümumi kütlə − boş qabın kütləsi. ÜMUMİ SƏHVLƏR: (1) Kütlə ilə çəkini eyniləşdirmək — çəki cazibə qüvvəsindən asılıdır, kütlə isə maddə miqdarıdır və sabitdir. Ayda çəki azalar, kütlə dəyişməz. (2) Kiloqramın qrama nisbətini səhv bilmək — 1 kq = 1000 q, bəzən 1 kq = 100 q düşünülür ki, bu da yanlışdır. (3) Tərəzi növlərinin hamısının eyni prinsiplə işlədiyini zənn etmək — qollu tərəzi tarazlıq, yaylı tərəzi deformasiya, elektron tərəzi isə elektron sensorlar əsasında işləyir.
Qaydalar
- 1Kütlə — maddənin miqdarını xarakterizə edən fiziki kəmiyyətdir.
- 2Kütlə həm də cismin ətalət (sürət dəyişməsinə müqavimət) ölçüsüdür.
- 3Kütləsi böyük olan cismin sürətini dəyişmək daha çətindir.
- 4Kütlə SABİTDİR — Yerdə, Ayda, kosmosda dəyişməz (çəkidən fərqli olaraq).
- 5BS-də kütlənin əsas vahidi KİLOQRAM (kq)-dır.
- 61 ton (t) = 1000 kq; 1 qram (q) = 0.001 kq = 0.001 kq; 1 kq = 1000 q; 1 q = 1000 mq.
- 7Kütlə ölçü cihazı — TƏRƏZİDİR; əsas növləri: qollu tərəzi (tarazlıq prinsipi), yaylı tərəzi (yayın deformasiyası), elektron tərəzi.
- 8Qollu tərəzidə cisim sol gözə, kütlə daşları (qayalar) sağ gözə qoyulur; tarazlıq yarandıqda cismin kütləsi kütlə daşlarının cəminə bərabərdir.
- 9Tərəzi ilə ölçmə zamanı tarlanma (boş qabın kütləsinin çıxılması) vacibdir.
- 10Çəki kütlə deyil — çəki cazibə qüvvəsindən asılıdır, kütlə isə maddə miqdarıdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir