Toxunma ilə baş verən təsirlər

TOXUNMA İLƏ BAŞ VERƏN TƏSİRLƏR (qüvvələr) — cisimlərin bir-birinə BİRBAŞA TOXUNMASI nəticəsində yaranan qüvvələrdir. Əgər iki cisim arasında fiziki təmas varsa, onlar arasında toxunma qüvvəsi yaranır. Toxunma ilə təsir cisimlərdə iki növ dəyişiklik yarada bilər: (1) FORMALARINI DƏYİŞƏ bilər — bu, DEFORMASİYA adlanır (məsələn: yayın sıxılması, rezinin dartılması, plastilin topun əzilməsi); (2) HƏRƏKƏT VƏZİYYƏTİNİ DƏYİŞƏ bilər — tormozlama, sürətləndirmə, istiqaməti dəyişmə (məsələn: velosipedin tormozlanması, topun vurulması).

Toxunma ilə təsirin üç əsas növü VI sinifdə öyrənilir:

1. ELASTİKLİK QÜVVƏSİ — deformasiya olunmuş (sıxılmış və ya dartılmış) cismin əvvəlki formasına qayıtmağa çalışması nəticəsində yaranan qüvvədir. Cismi nə qədər çox deformasiya etsək (sıxsaq və ya dartsaq), elastiklik qüvvəsi bir o qədər böyük olar. Elastiklik qüvvəsi həmişə deformasiyanın ƏKSİ istiqamətində yönəlir — yəni cismin əvvəlki formasını bərpa etməyə çalışır. NÜMUNƏLƏR: sıxılmış yayın açılması, dartılmış rezin lentin qısalması, şişirdilmiş topun sıxıldıqdan sonra geri qayıtması, batutun üzərinə tullanan insanı yuxarı atması. VACİB: elastiklik qüvvəsi YALNIZ yayda yaranmır — rezin, tennis topu, batut, maşın amortizatoru kimi bir çox elastik materialda bu qüvvə müşahidə olunur.

2. SÜRTÜNMƏ QÜVVƏSİ — iki cismin təmas səthləri arasında yaranan və HƏRƏKƏTƏ QARŞI yönələn müqavimət qüvvəsidir. Sürtünmə qüvvəsi cismin hərəkət etdiyi səthin xarakterindən asılıdır: KOBUD səthlərdə sürtünmə BÖYÜK, HAMAR səthlərdə sürtünmə KİÇİK olur. NÜMUNƏLƏR: xizəyin qarla sürtünməsi, velosiped tormozunun təkərlə sürtünməsi, ayaqqabı altının yerlə sürtünməsi. SƏHV FİKİR: "Sürtünmə həmişə zərərlidir." Bu, YANLIŞDIR. Sürtünmə olmasaydı: insan yeriyə bilməzdi (ayaqlar yerdən sürüşərdi), avtomobil tormozlana bilməzdi (təkərlər yolda fırlanardı), əşyaları əlimizdə tuta bilməzdik (sürüşüb düşərdi), dırnaq və ya vint divarda qalmazdı.

3. ƏZƏLƏ QÜVVƏSİ — canlı orqanizmlərdə əzələlərin YIĞILMASI (qısalması) nəticəsində yaranan toxunma qüvvəsidir. İnsan və heyvanlar bütün hərəkətlərini əzələ qüvvəsi sayəsində həyata keçirir. Əzələlər yığıldıqda sümükləri hərəkət etdirir, sümüklər də toxunduqları cisimlərə qüvvə ötürür. NÜMUNƏLƏR: qapını itələmək, çantanı qaldırmaq, qaçmaq, topu təpikləmək. Əzələ qüvvəsi yalnız insanlara deyil, bütün heyvanlara aiddir — quşun qanad çalması, balığın üzməsi, atın qaçması — hamısı əzələ qüvvəsidir.

TOXUNMA İLƏ TOXUNMADAN TƏSİRİN FƏRQİ: təbiətdə bəzi qüvvələr cisimlərin bir-birinə TOXUNMASINI TƏLƏB ETMİR. Toxunmadan təsirə misallar: cazibə qüvvəsi (Yer almanı özünə çəkir, lakin toxunmaq lazım deyil), maqnit qüvvəsi (maqnit dəmir mismarı uzaqdan çəkir), elektrik qüvvəsi (sürtülmüş daraq kağız parçalarını özünə çəkir). Toxunma ilə təsirdə isə cisimlər MÜTLƏQ fiziki təmasda olmalıdır.

VI sinif səviyyəsində şagird toxunma ilə təsirin növlərini TANIMALI, gündəlik həyatdan nümunələrlə ƏLAQƏLƏNDİRMƏLİ, sürtünmənin zərərli və faydalı tərəflərini AYIRD ETMƏLİDİR.