Temperatur

TEMPERATUR — cismin İSTİLİK DƏRƏCƏSİNİ göstərən fiziki kəmiyyətdir. Başqa sözlə, temperatur cismin nə qədər 'isti' və ya 'soyuq' olduğunu bildirən ölçüdür. Daha dəqiq desək, temperatur maddəni təşkil edən molekulların orta kinetik enerjisinin ölçüsüdür (VI sinif səviyyəsində bu ümumi ifadə kifayətdir: cisim nə qədər istidirsə, onun molekulları bir o qədər sürətlə hərəkət edir).

SELSİ ŞKALASI — İsveç alimi Anders Selsi (1701–1744) tərəfindən təklif olunmuş temperatur şkalasıdır. Bu şkala iki əsas istinad nöqtəsinə əsaslanır: SUYUN DONMA NÖQTƏSİ 0°C, SUYUN QAYNAMA NÖQTƏSİ 100°C (normal atmosfer təzyiqində). 0°C ilə 100°C arası 100 bərabər hissəyə bölünür — hər bir hissə 1°C-yə uyğundur. Buna görə də bu şkala bəzən 'santigrad şkalası' da adlanır (latınca 'centum' — yüz, 'gradus' — dərəcə). Azərbaycanda və dünyanın əksər ölkələrində məhz Selsi şkalasından istifadə olunur.

TEMPERATUR ÖLÇÜ CİHAZI — TERMOMETRDİR. Termometr yunanca 'terme' (istilik) və 'metron' (ölçü) sözlərindən yaranıb — 'istilik ölçən' deməkdir.

TERMOMETRİN İŞ PRİNSİPİ: mayeli termometr mayenin (civə və ya rəngli spirt) istidən genişlənməsi prinsipinə əsaslanır. Termometrin aşağı hissəsindəki baloncuqda olan maye qızdıqda genişlənir və ensiz borucuqla yuxarı qalxır, soyuduqda isə sıxılaraq aşağı enir. Şkala üzərindəki rəqəmlər maye sütununun hansı temperatura uyğun olduğunu göstərir.

TERMOMETR NÖVLƏRİ: 1. MAYELİ TERMOMETR — ən çox istifadə olunan termometr növüdür. Daxilində civə və ya rəngli spirt olur. Otaq temperaturunu, xarici havanın temperaturunu ölçmək üçün istifadə edilir. Şüşədən hazırlandığı üçün ehtiyatla davranmaq tələb edir. 2. ELEKTRON (RƏQƏMSAL) TERMOMETR — temperaturu elektron sensor vasitəsilə ölçür və rəqəmsal ekranda göstərir. Mayeli termometrlə müqayisədə daha təhlükəsizdir (içərisində zəhərli civə yoxdur), nəticəni daha tez göstərir. 3. TİBBİ TERMOMETRİ — insan bədən temperaturunu ölçmək üçün xüsusi termometrdir. Ölçü aralığı dardır: 35°C-dən 42°C-yə qədər (normal insan bədən temperaturu ≈36.6°C-dir). Tibbi termometrlə başqa məqsədlər üçün (məsələn, qaynar suyun temperaturunu ölçmək) istifadə etmək OLMAZ — termometr partlayar.

TƏHLÜKƏSİZLİK QAYDALARI: termometrlə ehtiyatla davranmaq lazımdır — şüşədən olduğu üçün qırıla bilər. CİVƏLİ TERMOMETRDƏ CİVƏ ZƏHƏRLİDİR! Sınmış termometrdən çıxan civə buxarı orqanizm üçün təhlükəlidir.

ÜMUMİ SƏHVLƏR: (1) Temperaturu istilik miqdarı ilə eyniləşdirmək — temperatur cismin istilik DƏRƏCƏSİDİR, istilik miqdarı isə bir cisimdən digərinə ötürülən ENERJİDİR (VIII sinif mövzusu). (2) Suyun 0°C-də qaynadığını düşünmək — 0°C suyun DONMA nöqtəsidir, qaynama nöqtəsi 100°C-dir. (3) Termometrin yalnız civəli olduğunu zənn etmək — elektron, spirtli, tibbi termometrlər də mövcuddur. (4) Tibbi termometrlə istənilən temperaturu ölçə biləcəyini düşünmək — tibbi termometrin ölçü aralığı 35–42°C-dir.