Mexaniki hərəkət — nisbilik, trayektoriya, yol, sürət

MEXANİKİ HƏRƏKƏT — cismin zaman keçdikcə digər cisimlərə nəzərən fəzada YERİNİ DƏYİŞMƏSİDİR. Bu, fizikanın öyrəndiyi ən sadə hərəkət növüdür. Ətrafımızdakı demək olar ki, bütün hərəkətlər — avtomobilin getməsi, quşun uçması, planetlərin fırlanması — mexaniki hərəkətə misaldır.

HƏRƏKƏTİN NİSBİLİYİ — mexaniki hərəkətin ən vacib xüsusiyyətlərindən biridir. Cismin hərəkəti haqqında yalnız hansısa BAŞQA CİSMƏ NƏZƏRƏN danışmaq olar. MÜŞAHİDƏ CİSMİ (və ya hesablama cismi) seçilmədən hərəkət haqqında danışmaq mənasızdır. Eyni cisim müxtəlif müşahidəçilərə görə HƏM HƏRƏKƏTDƏ, HƏM DƏ SÜKUNƏTDƏ ola bilər: • Qatarda oturan sərnişin qatara nəzərən SÜKUNƏTDƏDİR (oturacağa görə yeri dəyişmir). • Elə həmin sərnişin stansiya binasına nəzərən HƏRƏKƏTDƏDİR (qatarla birlikdə yerdəyişmə edir). • Hərəkət edən avtobusdakı sərnişin yola nəzərən hərəkətdə, avtobusa nəzərən isə (yerində oturursa) sükunətdədir.

TRAYEKTORİYA — cismin hərəkət zamanı fəzada cızdığı (buraxdığı) XƏTTDİR. Trayektoriyanın forması müxtəlif ola bilər: • DÜZ XƏTT trayektoriya — düz yolda avtomobil, şaquli düşən daş. • ƏYRİ XƏTT trayektoriya — atılmış topun uçuş yolu (parabola), təyyarənin enmə trayektoriyası. • ÇEVRƏ trayektoriya — saat əqrəbinin ucu, karuseldə fırlanan uşaq, velosiped təkərinin bir nöqtəsi. • Sınıq xətt trayektoriya — ziqzaqla qaçan dovşan, dönmələrlə hərəkət edən şəhər avtobusu.

YOL (l) — cismin GETDİYİ YOL trayektoriyanın UZUNLUĞUDUR. Yol həmişə MÜSBƏT ədəddir (sıfır və ya böyük), trayektoriya xətti boyunca ÖLÇÜLÜR. BS-də yol vahidi METR (m)-dir. Praktikada kilometr (km), santimetr (sm), millimetr (mm) də istifadə olunur. 1 km = 1000 m.

SÜRƏT (v) — cismin VAHDİT ZAMANDA GETDİYİ YOLU göstərən fiziki kəmiyyətdir. Sürət nə qədər BÖYÜKDÜRSƏ, cisim eyni vaxtda bir o qədər ÇOX yol gedir. Sürət hərəkətin NƏ QƏDƏR SÜRƏTLİ olduğunu bildirir. BS-də sürət vahidi m/san (metr bölünsün saniyə)-dir. Praktikada km/saat (kilometr bölünsün saat) da geniş istifadə olunur.

ƏSAS MÜNASİBƏT: sürət = yol / zaman. Bu düstur göstərir ki, eyni zaman ərzində daha böyük sürətlə hərəkət edən cisim daha çox yol gedir.

ÜMUMİ SƏHVLƏR: • Hərəkətin MÜTLƏQ olduğunu düşünmək — hərəkət həmişə NİSBİDİR, müşahidə cismindən asılıdır. • Trayektoriya ilə yolu qarışdırmaq — TRAYEKTORİYA xəttin FORMASIdır (düz, əyri, çevrə), YOL isə həmin xəttin UZUNLUĞUDUR. • Sürəti yolla qarışdırmaq — SÜRƏT vahid zamanda gedilən yol, YOL isə ümumi uzunluqdur. • "Sükunətdə olan cisim heç hərəkət etmir" — bu MÜTLƏQ fikirdir. Sükunət də nisbidir — ev stola nəzərən sükunətdə, Günəşə nəzərən hərəkətdədir (Yerlə birlikdə fırlanır).