Elektrik cərəyanı — keçirici/izolyator, mənbələr, sadə dövrə

ELEKTRİK CƏRƏYANI — elektrik yüklü zərrəciklərin (adətən elektronların) İSTİQAMƏTLİ NİZAMLI hərəkətidir. Elektrik cərəyanı gözə görünməsə də, onun təsirlərini müşahidə etmək olar: lampa işıq verir, qızdırıcı isinir, zəng səslənir. Cərəyan yalnız QAPALI dövrədə axa bilir.

KEÇİRİCİLƏR — elektrik cərəyanını KEÇİRƏN maddələrdir. Keçiricilərdə yüklü zərrəciklər (elektronlar) SƏRBƏST hərəkət edə bilir. Metallar — mis (Cu), alüminium (Al), dəmir (Fe), gümüş (Ag) — ən yaxşı keçiricilərdir. Qrafit (karandaşın içindəki kömürşəkilli maddə) də keçiricidir. Elektrolit məhlulları (duzlu su, turşu məhlulu) da elektrik cərəyanını keçirir.

İZOLYATORLAR — elektrik cərəyanını KEÇİRMƏYƏN maddələrdir. İzolyatorlarda yüklü zərrəciklər sərbəst hərəkət edə BİLMİR. Rezin (plastmas), plastik (plastik kütlə), şüşə, quru taxta (ağac), keramika, hava (quru) — izolyatorlara misaldır. Elektrik naqillərinin xarici örtüyü məhz izolyator materialdan (rezin, plastik) hazırlanır ki, cərəyan çölə axmasın.

CƏRƏYAN MƏNBƏLƏRİ — elektrik dövrəsində yüklü zərrəciklərin hərəkətini təmin edən qurğulardır: • BATAREYA (qalvanik element) — kimyəvi enerjini elektrik enerjisinə çevirir. Fənərdə, pultda, divar saatında istifadə olunur. • AKKUMULYATOR — təkrar doldurula bilən kimyəvi cərəyan mənbəyidir. Mobil telefon, noutbuk, avtomobildə istifadə olunur. • ELEKTRİK GENERATORU — mexaniki enerjini elektrik enerjisinə çevirir. Elektrik stansiyalarında işlədilir.

SADƏ ELEKTRİK DÖVRƏSİ (ZƏNCİR) — aşağıdakı əsas elementlərdən ibarətdir: 1. CƏRƏYAN MƏNBƏYİ (batareya) — dövrədə cərəyan yaradır. 2. NAQİLLƏR — keçirici məftillər, cərəyanın axdığı "yol". 3. AÇAR (düymə) — dövrəni QOŞUR və ya KƏSİR. Açar bağlı olduqda dövrə QAPALI olur, cərəyan axır. Açar açıq olduqda dövrə AÇIQ olur, cərəyan axmır. 4. İŞLƏDİCİ (istehlakçı) — elektrik enerjisini başqa enerji növünə çevirir: lampa (işıq enerjisinə), zəng (səs enerjisinə), mühərrik (mexaniki enerjiyə), qızdırıcı (istilik enerjisinə).

Dövrə QAPALI olduqda cərəyan mənbədən çıxır, naqillərlə işlədiciyə çatır, işlədicidən keçib yenidən mənbəyə qayıdır — bu qapalı yol fasiləsiz cərəyan axınını təmin edir.

TƏHLÜKƏSİZLİK QAYDALARI: • Elektrik cərəyanı TƏHLÜKƏLİDİR — insan həyatı üçün təhlükə yarada bilər. • Naqillərə YAŞ ƏLLƏ toxunmaq OLMAZ — su elektrik cərəyanını keçirir. • ZƏDƏLƏNMİŞ izolyasiyalı naqildən UZAQ DURMAQ lazımdır. • Elektrik cihazlarını təmir edərkən onların mənbədən AYRILDIĞINDAN əmin olmaq lazımdır. • Açıq elektrik qurğularına yaxınlaşmaq TƏHLÜKƏLİDİR.

ÜMUMİ SƏHVLƏR: • Bütün materialların elektrik cərəyanını keçirdiyini düşünmək — İZOLYATORLAR KEÇİRMİR! • Cərəyanın yalnız batareya ilə yarandığını zənn etmək — generator, akkumulyator da mənbədir. • Açar açıq olduqda da cərəyan axdığını düşünmək — AÇAR AÇIQ OLDUQDA DÖVRƏ KƏSİLİR, cərəyan AXMIR.