Şibyələr

Şibyələr (likenlər) iki müxtəlif orqanizmin — heterotrof göbələk və avtotrof yosun (və ya siyanobakteriya) arasında yaranan simbiotik birlikdir. Bu birlikdə göbələk mühitdən su və mineral maddələr udaraq yosunu təmin edir, yosun isə fotosintez yolu ilə üzvi maddələr sintez edərək həm özünü, həm də göbələyi qidalandırır. Belə qarşılıqlı faydalı münasibət sayəsində şibyələr ən sərt iqlim şəraitində — qütb tundrasında, yüksək dağlıq ərazilərdə, qayalıqlarda belə yaşaya bilir. Şibyələr çox yavaş böyüyür (ildə cəmi bir neçə millimetr), lakin yüz illərlə yaşaya bilər. Onlar havanın çirklənməsinə qarşı son dərəcə həssasdır: havada zəhərli qazlar (xüsusilə SO₂) olduqda şibyələr məhv olur, buna görə də onlar təbii bioloji indikator kimi istifadə edilir. Quruluşuna görə şibyələr üç qrupa ayrılır: qabıqvari (substrata möhkəm yapışan, daş və ağac qabığı üzərində), yarpaqvari (substratdan qismən ayrılan lövhəcikşəkilli) və koldvari (budaqlanan kol formasında). Şibyələr təbiətdə torpaqəmələgəlmə prosesinin ilkin iştirakçılarıdır — onlar ifraz etdikləri turşularla dağ süxurlarını parçalayır və ilkin torpaq qatını yaradır. Bundan əlavə, bəzi şibyə növlərindən lakmus (qıy mətli piqment), ətir maddələri və dərman preparatları alınır.