geo7-2.1· II Bölmə: Yerin daxili prosesləri· ~13 dəq

Yerin daxili quruluşu

Nüvə, mantiya, yer qabığı — Yerin təbəqələri.

Yer kürəsi üç əsas təbəqədən ibarətdir: YER QABIĞI, MANTİYA və NÜVƏ. Yer qabığı ən üst və ən nazik təbəqədir — okean dibində qalınlığı cəmi 5–10 km, materiklərdə isə 30–70 km-ə çatır. İki tip yer qabığı mövcuddur: MATERİK qabığı (qranit və çökmə süxurlardan ibarət, nisbətən qalın) və OKEAN qabığı (əsasən bazaltdan ibarət, nazik). Mantiya yer qabığının altında yerləşir, qalınlığı təxminən 2900 km-dir və Yer həcminin təqribən 82%-ni təşkil edir. Mantiya bərk haldadır — şagirdlərin ən çox yayılmış səhvi mantiyanı maye halda təsəvvür etməkdir! Yalnız üst mantiyanın astenosfer adlanan hissəsi qismən ərimiş haldadır; litosfer плитələri məhz astenosfer üzərində hərəkət edir. Nüvə iki hissədən ibarətdir: XARİCİ NÜVƏ maye halda olub əsasən dəmir və nikeldən təşkil olunmuşdur; DAXİLİ NÜVƏ isə bərkdir — çox yüksək təzyiq (~3,6 milyon atmosfer) səbəbindən temperatur ~5500°C olduğu halda belə bərk qalır. Daxili nüvənin radiusu təxminən 1220 km-dir. LİTOSFER — yer qabığı və üst mantiyanın bərk hissəsini birləşdirən təbəqədir, qalınlığı təxminən 100 km-dir. Yerin daxili istiliyi dərinliyə getdikcə geotermal gradient üzrə artır: hər 100 metr dərinlikdə temperatur təxminən 3°C yüksəlir.

📌Nümunə

Məsələn: bir şagird «okean dibində yer qabığının qalınlığı nə qədərdir?» sualına cavab vermək istəyirsə, bilməlidir ki, okean qabığı materik qabığından xeyli nazikdir — cəmi 5–10 km.

Qaydalar

  1. 1Yer kürəsi üç əsas təbəqədən ibarətdir: YER QABIĞI (ən üst, ən nazik), MANTİYA (aralıq, ən həcmli), NÜVƏ (mərkəzi, ən isti).
  2. 2Yer qabığının iki tipi var: MATERİK qabığı (qranit+çökmə süxur, 30–70 km qalınlıqda) və OKEAN qabığı (bazalt, 5–10 km qalınlıqda). Okean qabığı materik qabığından nazikdir!
  3. 3Mantiya bərk haldadır, Yer həcminin ~82%-ni təşkil edir, qalınlığı ~2900 km-dir. Yalnız astenosfer (üst mantiyanın yuxarı hissəsi) qismən ərimişdir.
  4. 4Nüvə iki hissədən ibarətdir: XARİCİ nüvə MAYE (dəmir+nikel), DAXİLİ nüvə BƏRK (çox yüksək təzyiq səbəbindən). Daxili nüvənin radiusu ~1220 km, temperaturu ~5500°C-dir.
  5. 5Litosfer = yer qabığı + üst mantiyanın bərk hissəsi; qalınlığı ~100 km-dir. Litosfer плитələri astenosfer üzərində hərəkət edir.
  6. 6Geotermal gradient: Yerin daxili istiliyi hər 100 m dərinlikdə təxminən 3°C artır.
  7. 7Ümumi səhv: mantiyanı tamamilə maye halda düşünmək — mantiya bərkdir, yalnız astenosfer qismən ərimişdir.
  8. 8Ümumi səhv: yer qabığının qalınlığını hər yerdə eyni sanmaq — okean qabığı (5–10 km) materik qabığından (30–70 km) xeyli nazikdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq