Litosferin hərəkəti

Litosfer yer qabığı ilə üst mantiyanın bərk hissəsinin birləşməsindən ibarət olub, təxminən 100 km qalınlığında bərk təbəqədir. Litosfer AYRICA hissələrə — litosfer plitələrinə bölünür. Yeddi böyük plitə (Avrasiya, Afrika, Şimali Amerika, Cənubi Amerika, Antarktida, Hind-Avstraliya, Sakit Okean) və bir neçə kiçik plitə mövcuddur. Litosfer plitələri astenosfer — üst mantiyanın qismən ərimiş, plastik qatı üzərində çox yavaş hərəkət edir (ildə bir neçə santimetr). Bu hərəkətin əsas səbəbi mantiyadakı KONVEKSİYA CƏRƏYANLARIdır: dərinlikdə qızan mantiya maddəsi yuxarı qalxır, səthə yaxın soyuyaraq yenidən aşağı enir və bu dövran plitələri dartır. Plitə sərhədlərində üç tip qarşılıqlı təsir baş verir: KONVERGENT (toqquşma — dağ əmələgəlmə, subduksiya zonaları, okean xəndəkləri), DİVERGENT (ayrılma — okean silsilələri, rift dərələri, yeni okean qabığının yaranması) və TRANSFORM (sürüşmə — plitələr bir-birinə sürtünərək keçir, çoxlu zəlzələ yaradır). Zəlzələ plitə sərhədlərində yığılmış gərginliyin qəfildən boşalması nəticəsində baş verir; yeraltı mənbə hiposentr, onun yer səthindəki izdüşümü isə episentr adlanır. Zəlzələnin gücü Rixter şkalası ilə (maqnituda), dağıdıcı təsiri isə Merkalli şkalası ilə (intensivlik) ölçülür. Vulkan mantiyadan və ya yer qabığından qalxan maqmanın yer səthinə çıxmasıdır; vulkanlar aktiv (müntəzəm püskürən), yatmış (uzun müddət püskürməyən, lakin yenidən oyana bilən) və sönmüş (bir daha püskürməyəcək) olur. Azərbaycanda Böyük Qafqaz dağları hələ də qalxmaqdadır (~1–2 sm/il) və Şamaxı, İsmayıllı, Gəncə zəlzələ zonasıdır. Azərbaycan dünyada ən çox palçıq vulkanına malik ölkədir — təxminən 350 palçıq vulkanı vardır.