Havada su
Buxarlanma, kondensasiya, bulud növləri, yağıntı formaları.
Atmosferdə həmişə müəyyən miqdarda su buxarı mövcuddur. Su buxarı görünməz qaz halındadır və Günəş istiliyinin təsiri ilə okean, dəniz, göl və çay səthlərindən buxarlanma nəticəsində havaya qarışır. Buxarlanma — suyun maye haldan qaz halına keçməsidir. Havanın tərkibindəki su buxarının miqdarı rütubət adlanır. Nisbi rütubət isə havadakı faktiki su buxarının həmin temperaturda maksimum ola biləcək su buxarına olan nisbətidir və faizlə ifadə edilir. Temperatur azaldıqda su buxarı kondensasiya edir — yəni maye halına keçir. Bu zaman şeh, qırov və buludlar əmələ gəlir. Buludlar əsasən dörd növə bölünür: sirrus (yüksək, lələkvari, yağıntısız), stratus (qatlı, aşağı, çiskinli), kumulus (topavari, orta, yaxşı hava əlaməti) və nimbostratus (qalın yağışlı qat, davamlı yağıntı). Atmosfer yağıntıları müxtəlif formalarda düşür: yağış (maye damcılar), qar (bərk buz kristalları), dolu (diametri 5 mm-dən böyük buz parçaları), çiskin (çox xırda damcılar), şeh (soyuq səthlərdə səhər damcıları) və qırov (buz iynəcikləri). Yağıntının miqdarı yağıntıölçən (pluviometr) cihazı ilə millimetrlə ölçülür. Xəritədə eyni yağıntılı məntəqələri birləşdirən xətlər izoxətlər adlanır.
Məsələn: Azərbaycanda ən çox yağıntı Lənkəran ovalığında (ildə 1200–1700 mm), ən az yağıntı isə Abşeron yarımadasında (ildə 150–200 mm) düşür.
Qaydalar
- 1Su buxarı havada həmişə mövcuddur, lakin qaz halında olduğu üçün görünməzdir. Buludlar isə maye su damcılarından və ya buz kristallarından ibarət olduğu üçün görünür.
- 2Nisbi rütubət (%) — havadakı faktiki su buxarı miqdarının həmin temperaturda maksimum mümkün su buxarı miqdarına olan faiz nisbətidir. 100% nisbi rütubət havanın su buxarı ilə doymuş olduğunu göstərir.
- 3Buxarlanma suyun Günəş istiliyi ilə maye haldan buxar halına keçməsidir; kondensasiya isə su buxarının soyuyaraq maye halına qayıtmasıdır. Hər iki proses təbiətdə su dövranının ayrılmaz hissələridir.
- 4Bulud növləri yüksəkliyə və formasına görə fərqlənir: sirrus (yüksək, lələkvari, yağıntısız); stratus (alçaq, qatlı, çiskin verir); kumulus (orta yüksəklikdə, topavari, yaxşı hava göstəricisi); nimbostratus (qalın, tünd-qara rəngli, davamlı yağıntılı).
- 5Dolu ilə qar eyni deyil: dolu diametri 5 mm-dən böyük buz parçalarıdır, qar isə altıbucaqlı buz kristallarından ibarətdir. Dolu yalnız isti fəsildə, güclü konvektiv hava şəraitində düşə bilər.
- 6Yağıntı miqdarı yağıntıölçən (pluviometr) ilə ölçülür, vahidi millimetrdir (mm). Xəritədə eyni yağıntılı nöqtələri birləşdirən xətlər izoxətlər adlanır.
- 7Azərbaycanda yağıntı qeyri-bərabər paylanıb: Lənkəran ovalığında ildə 1200–1700 mm (ən yüksək), Abşeron yarımadasında isə cəmi 150–200 mm (ən aşağı). Buna səbəb relyef və dənizdən olan məsafədir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir