Məkanda iqlim
İqlim əmələgətirən amillər, iqlim qurşaqları, Azərbaycan iqlimi.
İqlim — müəyyən ərazidə uzun müddət (ən azı 30–35 il) ərzində müşahidə olunan hava şəraitinin orta çoxillik rejimidir. İqlimi hava ilə qarışdırmaq olmaz: hava qısamüddətli (bir neçə saat və ya gün), iqlim isə uzunmüddətli göstəricidir. İqlimə təsir edən beş əsas amil vardır. Birincisi, coğrafi enlikdir — Günəş şüaları aşağı enliklərə (ekvator ətrafı) dik düşdüyü üçün bu ərazilər daha çox istilik alır, yüksək enliklərə isə maili düşür və daha soyuq olur. İkincisi, dənizdən uzaqlıqdır — dənizə yaxın ərazilərdə rütubət yüksək, temperatur fərqi azdır; qitə daxili ərazilərdə isə quraq kontinental iqlim hökm sürür. Üçüncüsü, okean cərəyanlarıdır — isti cərəyanlar (məsələn, Qolfstrim Avropanın qışını yumşaldır) istilik və rütubət gətirir, soyuq cərəyanlar (məsələn, Perunun soyuq cərəyanı) sahilboyu səhraların yaranmasına səbəb olur. Dördüncüsü, relyefdir — hündürlük artdıqca hər 1000 metrdə temperatur təxminən 6°C azalır; dağ silsilələri yağış kölgəsi yaradaraq küləktutan yamacı rütubətli, küləktutmayan yamacı isə quraq edir. Beşincisi, atmosfer sirkulyasiyasıdır — qlobal külək sistemləri və təzyiq qurşaqları istilik və rütubətin paylanmasını tənzimləyir. İqlim qurşaqları iki qrupa bölünür: əsas qurşaqlar (ekvatorial, tropik, mülayim, qütb) və keçid qurşaqları (subekvatorial, subtropik, subarktik/subantarktik). Azərbaycan əsasən subtropik və mülayim-isti iqlim qurşağında yerləşir; mürəkkəb relyefi sayəsində 11 iqlim tipindən 8-i ölkə ərazisində mövcuddur — düzənliklərdə quru subtropik, dağlıq ərazilərdə soyuq dağ iqlimi, Lənkəranda isə rütubətli subtropik iqlim hakimdir.
Məsələn: Böyük Qafqaz dağları şimaldan gələn soyuq hava kütlələrinin qarşısını kəsərək Azərbaycanın əsas hissəsində subtropik iqlimin formalaşmasına şərait yaradır.
Qaydalar
- 1İqlim — müəyyən ərazidə uzun müddət (30–35 il) ərzində müşahidə olunan hava şəraitinin orta çoxillik rejimidir; hava isə qısamüddətli atmosfer vəziyyətidir — bu iki anlayışı qarışdırmaq olmaz.
- 2İqlim əmələgətirən beş əsas amil: coğrafi enlik, dənizdən uzaqlıq, okean cərəyanları, relyef və atmosfer sirkulyasiyasıdır.
- 3Coğrafi enlik artdıqca (ekvatordan qütblərə doğru) Günəş şüalarının düşmə bucağı azalır, buna görə temperatur aşağı düşür.
- 4Dənizə yaxın ərazilərdə dəniz iqlimi (rütubətli, temperatur fərqi az), qitə daxilində isə kontinental iqlim (quraq, temperatur fərqi çox) hökm sürür.
- 5İsti okean cərəyanları sahilboyu ərazilərin iqlimini yumşaldır və rütubətləndirir (Qolfstrim — Avropa nümunəsi), soyuq cərəyanlar isə səhra əmələ gəlməsinə səbəb ola bilər (Peru cərəyanı — Atakama səhrası).
- 6Hündürlük artdıqca temperatur azalır — hər 1000 metr yüksəlişdə temperatur təxminən 6°C aşağı düşür; dağ silsilələri yağış kölgəsi effekti yaradır.
- 7Əsas iqlim qurşaqları dörddür: ekvatorial, tropik, mülayim, qütb. Keçid qurşaqları isə subekvatorial, subtropik, subarktik/subantarktikdir.
- 8Azərbaycan əsasən subtropik qurşaqda yerləşir; mürəkkəb relyefi sayəsində ölkədə 11 iqlim tipindən 8-i müşahidə olunur.
- 9Azərbaycanda düzənliklərdə quru subtropik iqlim (Abşeron), dağlarda soyuq dağ iqlimi (Böyük Qafqaz), Lənkəranda isə rütubətli subtropik iqlim hakimdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir