Cinsiyyətin genetikası, həyat tərzi və reproduktiv sağlamlıq
Cinsiyyətin xromosom təyini, cinslə əlaqəli irsiyyət, sağlam həyat tərzi.
İnsanda hər somatik hüceyrədə 46 xromosom (23 cüt) olur: 22 cüt autosom (cinsiyyətsiz) və 1 cüt cinsiyyət xromosomu. Qadınlar XX genotipinə malik olduğundan homoqametikdir — yumurtaları yalnız X xromosomu daşıyır. Kişilər isə XY genotipli olduğundan heteroqametikdir — spermatozoidlərin yarısı X, yarısı Y xromosomu daşıyır. Beləliklə, uşağın cinsini ananın yox, atanın verdiyi xromosom müəyyən edir: Y daşıyan spermadan oğlan (XY), X daşıyan spermadan qız (XX) doğulur. Cinslə əlaqəli irsiyyətdə hemofiliya və daltonizm kimi resessiv xəstəliklər X xromosomunda yerləşir; kişilərdə tək X olduğundan xəstəlik birbaşa təzahür edir, qadınlar isə ikinci X-dən ehtiyat nüsxəsinə malik olduğu üçün çox vaxt daşıyıcı olaraq qalır. İrsiyyətin öyrənilməsində genealoji (nəsil ağacı), əkiz və sitogenetik üsullardan istifadə olunur. Sağlam həyat tərzi — düzgün qidalanma, müntəzəm fiziki fəallıq, siqaret və alkoqoldan çəkinmə — reproduktiv sağlamlığı qoruyur.
Məsələn: daşıyıcı ana (X^H X^h) ilə sağlam atanın (X^H Y) oğlunun hemofilik olma ehtimalı 50%-dir.
Qaydalar
- 1İnsanda 46 xromosom var: 22 cüt autosom + 1 cüt cinsiyyət xromosomu (XX — qadın, XY — kişi).
- 2Uşağın cinsini atadan gələn xromosom təyin edir: Y daşıyan sperma → oğlan, X daşıyan sperma → qız.
- 3Cinslə əlaqəli resessiv xəstəliklər (hemofiliya, daltonizm) X xromosomunda yerləşir; kişilərdə (XY) tək X olduğundan bu xəstəliklər onlarda daha çox təzahür edir.
- 4Qadın daşıyıcı (X^H X^h) xəstəlik əlamətlərini göstərmir, lakin xəstəlik genini nəslə ötürə bilir.
- 5İrsiyyətin öyrənilmə üsulları: genealoji (nəsil ağacı), əkiz üsulu (irsi və mühit amillərini ayırd edir) və sitogenetik üsul (xromosomların müayinəsi).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir