bio6-3.4· III Bölmə: Bitkilərin vegetativ orqanları· ~13 dəq

Yarpağın xarici quruluşu. Yarpaqların düzülüşü

Yarpaq ayası, sapı, damarlanma və düzülüş tipləri.

Yarpaq bitkinin ən vacib vegetativ orqanlarından biridir — məhz yarpaqda fotosintez, tənəffüs və transpirasiya kimi həyati proseslər baş verir. Xarici quruluşuna görə yarpaq iki əsas hissədən ibarətdir: YARPAQ AYASI — yarpağın əsas, geniş, yaşıl hissəsi olub fotosintezin əsas yeridir; YARPAQ SAPI — ayanı gövdəyə bağlayan nazik silindrik hissədir. Bəzi bitkilərdə (məsələn, buğdada, qarğıdalıda) yarpaq sapı olmur — belə yarpaqlara SAPSIZ (oturaq) yarpaqlar deyilir. Quruluşuna görə yarpaqlar SADƏ (bir ayadan ibarət: palıd, alma, qovaq) və MÜRƏKKƏB (bir neçə kiçik ayacıqdan ibarət: qızılgül, qoz, şabalıd, yonca) olur. Yarpaq ayasındakı damarların düzülüşünə DAMARLANMA deyilir. Üç əsas damarlanma tipi var: PARALEL (birləpəlilərdə — buğda, qarğıdalı), TORAŞƏKİLLİ/torvari (ikiləpəlilərdə — palıd, alma, lobya) və PƏNCƏŞƏKİLLİ (ağcaqayın, bəzi ikiləpəlilər). Yarpaqlar gövdə üzərində müəyyən qaydada düzülür — üç düzülüş tipi var: NÖVBƏLİ (bir düyündə bir yarpaq), QARŞI-QARŞIYA (bir düyündə iki yarpaq), MUTOVKA (bir düyündə üç və daha çox yarpaq). Bu müxtəlif düzülüş tiplərinin hamısı eyni məqsədə xidmət edir — yarpaqların işıqdan maksimum istifadəsini təmin etmək.

📌Nümunə

Məsələn: söyüd ağacının budaqlarına baxsaq, yarpaqların bir düyündə bir ədəd olmaqla spiral şəklində növbəli düzüldüyünü görərik — bu düzülüş hər yarpağın günəş işığından maksimum faydalanmasına imkan verir.

Qaydalar

  1. 1Yarpaq xarici quruluşuna görə iki hissədən ibarətdir: yarpaq ayası (fotosintez yeri) və yarpaq sapı (ayanı gövdəyə bağlayan hissə); yarpaq sapı ayanın bir hissəsi deyil — ayrıca orqan elementidir.
  2. 2Sadə yarpaq bir ayadan, mürəkkəb yarpaq isə bir neçə kiçik ayacıqdan ibarətdir; palıd sadə, qızılgül mürəkkəb yarpağa nümunədir.
  3. 3Birləpəlilərdə paralel (buğda, qarğıdalı), ikiləpəlilərdə toraşəkilli/torvari (palıd, alma, lobya) damarlanma müşahidə olunur; pəncəşəkilli damarlanma da ikiləpəlilərə xasdır (ağcaqayın).
  4. 4Gövdədə yarpaq düzülüşü üç tipdir: növbəli (bir düyündə bir), qarşı-qarşıya (bir düyündə iki), mutovka (bir düyündə üç və çox); hamısının ortaq məqsədi işıqdan maksimum istifadədir.
  5. 5Paralel damarlanma birləpəlilərə, toraşəkilli/torvari damarlanma ikiləpəlilərə xasdır — şagirdlər bu iki damarlanma tipini tez-tez qarışdırır; yarpağı olan bitkinin hansı sinfə aid olduğunu bilmək damarlanmanı düzgün təyin etməyə kömək edir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq