bio6-7.2· VII Bölmə: Orqanizm və təbii birliklərə mühitin təsiri· ~13 dəq

Orqanizmlərin mühitlə qarşılıqlı təsiri

Ekoloji amillər: abiotik və biotik.

Canlı orqanizmə təsir edən mühit amilləri — EKOLOJİ AMİLLƏR — iki böyük qrupa bölünür. ABİOTİK amillər cansız təbiət amilləridir: temperatur, işıq, rütubət (su), torpaq, hava (külək, atmosfer təzyiqi). BİOTİK amillər isə canlılar arasındakı qarşılıqlı təsirdir: yırtıcı-ov münasibəti (məsələn canavar-dovşan), RƏQABƏT (eyni qida və ya məkan uğrunda mübarizə — məsələn iki maralın otlaq uğrunda rəqabəti), SİMBİOZ (müxtəlif növ canlıların birgə faydalı yaşayışı — məsələn arı ilə çiçək arasındakı qarşılıqlı əlaqə). Canlılar mühit amillərinin dəyişməsinə UYĞUNLAŞMA (adaptasiya) göstərir: quraq şəraitdə kaktus yarpaqlarını tikana çevirərək su itkisini azaldır, qütb tülküsü qalın kürklə soyuq temperaturdan qorunur. Hər canlının yaşaya bildiyi mühit amilinin OPTİMAL (ən əlverişli) qiymət aralığı var — amilin intensivliyi bu hədddən kənara çıxdıqda (həddindən artıq soyuq, həddindən artıq isti) canlının həyat fəaliyyəti zəifləyir və ya dayanır. Ən çox qarışdırılan məqam: rəqabət canlılar arası əlaqə olduğu üçün BİOTİK amildir, abiotik deyil; temperatur, işıq, rütubət cansız təbiət amilləri olduğu üçün ABİOTİK amildir, biotik deyil.

📌Nümunə

Məsələn: meşədə ağaclar günəş işığı uğrunda bir-biri ilə rəqabət aparır — işıq özü ABİOTİK amildir, lakin işıq uğrunda mübarizə (rəqabət) BİOTİK amildir.

Qaydalar

  1. 1Ekoloji amillər iki qrupa bölünür: ABİOTİK (cansız təbiət: temperatur, işıq, rütubət, torpaq, hava) və BİOTİK (canlılar arası qarşılıqlı təsir: yırtıcı-ov, rəqabət, simbioz).
  2. 2Canlılar mühit amillərinə UYĞUNLAŞMA (adaptasiya) göstərir — məsələn, soyuq iqlimdə qalın kürk, quraq şəraitdə tikana çevrilmiş yarpaqlar.
  3. 3Hər canlının yaşaması üçün mühit amilinin OPTİMAL (ən əlverişli) qiymət aralığı var — bu həddən kənara çıxdıqda canlının həyat fəaliyyəti zəifləyir.
  4. 4RƏQABƏT BİOTİK amildir (canlılar arası əlaqədir) — onu abiotik amillə (temperatur, işıq) qarışdırmaq olmaz.
  5. 5Temperatur, işıq və rütubət ABİOTİK amillərdir — cansız təbiət amilləridir, onları biotik sanmaq səhvdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir