Sıxlıq
Sıxlıq anlayışı, düsturu (ρ = m / V), BS vahidi (kq/m³), q/sm³ ilə əlaqə, suyun sıxlığı istinad qiymət kimi, müxtəlif maddələrin sıxlığının müqayisəsi, üzmə-batma prinsipi (sıxlıq fərqinə əsasən).
SIXLIQ — maddəni xarakterizə edən vacib fiziki kəmiyyətdir. Sıxlıq maddənin vahid həcmə düşən kütləsini göstərir. Başqa sözlə, eyni həcmdə olan müxtəlif maddələrin kütləsi fərqli olduğu üçün onların sıxlığı da fərqlidir.
Məsələn, 1 sm³ dəmirin kütləsi təqribən 7.8 qram, 1 sm³ suyun kütləsi isə 1 qramdır. Bu o deməkdir ki, dəmirin sıxlığı suyun sıxlığından təxminən 7.8 dəfə böyükdür. Sıxlıq düsturu: SIXLIQ = KÜTLƏ / HƏCM, yəni ρ = m / V. Burada ρ (yunanca 'ro' hərfi) sıxlığı, m kütləni, V isə həcmi göstərir. Düsturdan göründüyü kimi, sıxlıq HƏM kütlədən, HƏM DƏ həcmdən asılıdır — təkcə kütlə böyük olduğu üçün sıxlığın da böyük olması şərt deyil. Məsələn, böyük bir taxta salın kütləsi böyükdür, lakin həcmi də böyük olduğu üçün sıxlığı sudan kiçikdir — buna görə də üzür. Kiçik bir dəmir mismarın kütləsi kiçik olsa da, həcmi də çox kiçik olduğundan sıxlığı sudan böyükdür — buna görə batır. BS-də sıxlıq vahidi kq/m³ (kiloqram bölünsün kubmetr)-dir. Praktikada q/sm³ (qram bölünsün kub santimetr) də geniş istifadə olunur. Bu iki vahid arasında əlaqə: 1 q/sm³ = 1000 kq/m³. Yəni 1 q/sm³ sıxlıq, 1000 kq/m³-ə bərabərdir. SUYUN SIXLIĞI 1 q/sm³ = 1000 kq/m³-dir. Bu, ən çox istinad götürülən qiymətdir — sıxlıq müqayisələrində əsas etalon rolunu oynayır. SIXLIĞA GÖRƏ ÜZMƏ-BATMA PRİNSİPİ: bir cismin mayedə üzməsi və ya batması onun sıxlığının mayenin sıxlığı ilə müqayisəsindən asılıdır. Əgər cismin sıxlığı mayenin sıxlığından KİÇİKDİRSƏ, cisim mayedə ÜZÜR. Əgər cismin sıxlığı mayenin sıxlığından BÖYÜKDÜRSƏ, cisim mayedə BATIR. Məsələn: yağ suda üzür — çünki yağın sıxlığı (≈0.9 q/sm³) suyun sıxlığından (1 q/sm³) kiçikdir. Dəmir suda batır — çünki dəmirin sıxlığı (≈7.8 q/sm³) suyun sıxlığından böyükdür. ÜMUMİ SƏHVLƏR: (1) Sıxlığın yalnız kütlədən asılı olduğunu düşünmək — sıxlıq həm kütlədən, həm də həcmdən asılıdır. (2) Böyük kütləli cismin mütləq batacağını zənn etmək — böyük taxta sal üzür, kiçik dəmir batır; əsas olan sıxlıq fərqidir. (3) Cismin ölçüləri (parçası kəsildikdə) dəyişdikdə sıxlığının da dəyişəcəyini düşünmək — maddənin sıxlığı onun növündən asılıdır, ölçülərindən yox. Bir kərpicin sıxlığı ilə onun yarısının sıxlığı eynidir.
Qaydalar
- 1Sıxlıq — maddənin vahid həcmə düşən kütləsidir; maddəni xarakterizə edən vacib fiziki kəmiyyətdir.
- 2Sıxlıq düsturu: ρ = m / V (sıxlıq = kütlə / həcm).
- 3BS-də sıxlıq vahidi kq/m³-dir; praktikada q/sm³ də geniş istifadə olunur.
- 41 q/sm³ = 1000 kq/m³.
- 5Suyun sıxlığı 1 q/sm³ = 1000 kq/m³ — ən çox istinad götürülən qiymətdir.
- 6Eyni həcmli müxtəlif maddələrin kütləsi sıxlıqlarına görə fərqlidir.
- 7Sıxlığı mayenin sıxlığından KİÇİK olan cisim mayedə ÜZÜR.
- 8Sıxlığı mayenin sıxlığından BÖYÜK olan cisim mayedə BATIR.
- 9Sıxlıq HƏM kütlədən, HƏM DƏ həcmdən asılıdır — yalnız kütlədən asılı deyil.
- 10Maddənin sıxlığı onun növündən asılıdır; cismin ölçüləri dəyişdikdə sıxlığı dəyişməz (məsələn, bir kərpicin və onun sınmış parçasının sıxlığı eynidir).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir